Narzędzie AI dla radcy prawnego: jakie kryteria sprawdzić

Kryteria wyznacza etyka zawodu: tajemnica zawodowa i rekomendacje KIRP

Radca prawny odpowiada za sposób prowadzenia sprawy niezależnie od tego, jakich narzędzi używa. Art. 3 ustawy o radcach prawnych nakazuje zachować w tajemnicy wszystko, o czym radca dowiedział się w związku z udzielaniem pomocy prawnej. Obowiązek ten nie może być ograniczony w czasie i nie przechodzi na dostawcę oprogramowania. Analogiczny obowiązek adwokatów wynika z art. 6 Prawa o adwokaturze. Praktyczna konsekwencja jest prosta: żadna funkcja narzędzia nie zrekompensuje modelu przetwarzania danych, który narusza tajemnicę zawodową.

Drugim punktem odniesienia są rekomendacje KIRP dotyczące korzystania przez radców prawnych z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji, opublikowane w maju 2025 r. Dokument, pomyślany jako „żywy” i aktualizowany wraz z rozwojem technologii, porządkuje trzy etapy pracy z AI: przygotowanie, wdrożenie i bieżące stosowanie. Wspólnym mianownikiem jest nadzór człowieka: to radca, nie system, odpowiada za treść porady i pisma. Praktyczne scenariusze pracy z takimi systemami zbieramy w kategorii AI dla radców prawnych i adwokatów, ale sam wybór najlepiej zacząć od pytań etycznych, nie funkcjonalnych.

Poufność danych i umowa powierzenia: dokąd trafiają zapytania

Każde zapytanie do systemu AI to potencjalnie fragment stanu faktycznego sprawy. Zanim ocenisz jakość odpowiedzi, ustal, co dzieje się z pytaniami: w jakim regionie przetwarzane są dane (EOG czy państwa trzecie), jak długo dostawca je przechowuje, kto ma do nich dostęp po jego stronie i przede wszystkim czy treść zapytań służy do trenowania modeli. Ogólnodostępne, konsumenckie wersje chatbotów często domyślnie wykorzystują dane wejściowe do ulepszania usług, co w praktyce kancelaryjnej jest dyskwalifikujące. W wersjach biznesowych standardem powinno być wyłączenie trenowania na danych klienta, szyfrowanie transmisji i przechowywania oraz możliwość usunięcia historii zapytań. O tym, jak poufność i tajemnica zawodowa przekładają się na konkretne ustawienia i procedury w kancelarii, piszemy szerzej w osobnej kategorii. Na etapie wyboru wystarczy zasada minimalna: jeśli nie wiesz, dokąd trafiają dane, nie wprowadzaj tam danych klienta.

Formalnym warunkiem brzegowym jest umowa powierzenia. Kancelaria jest administratorem danych osobowych klientów i osób trzecich pojawiających się w sprawach, a dostawca narzędzia AI, który przetwarza te dane na jej zlecenie, działa jako podmiot przetwarzający. Art. 28 RODO wymaga w takiej relacji umowy powierzenia przetwarzania, określającej przedmiot i czas przetwarzania, jego charakter i cel, rodzaj danych, środki bezpieczeństwa oraz zasady korzystania z dalszych podmiotów przetwarzających. Przy weryfikacji dostawcy sprawdź trzy rzeczy. Po pierwsze, czy w ogóle oferuje taką umowę; jej brak kończy rozmowę. Po drugie, listę subprocesorów i lokalizacje przetwarzania, bo transfer poza EOG wymaga podstawy z rozdziału V RODO, np. standardowych klauzul umownych. Po trzecie, uprawnienia audytowe i tryb zgłaszania naruszeń: administrator ma co do zasady 72 godziny na zgłoszenie naruszenia Prezesowi UODO, więc umowa musi gwarantować, że dostawca poinformuje kancelarię bez zbędnej zwłoki.

Przypisy do źródeł i aktualność bazy: bez tego nie ma researchu

Model językowy potrafi sformułować przekonującą, ale nieprawdziwą odpowiedź, z wymyśloną sygnaturą włącznie. Dlatego kluczowym kryterium merytorycznym jest weryfikowalność: każde twierdzenie powinno mieć przypis prowadzący do konkretnego przepisu lub orzeczenia z sygnaturą, a z przypisu powinno dać się przejść do pełnej treści źródła. Narzędzie, które podaje wnioski bez wskazania podstawy, nadaje się co najwyżej do brainstormingu, nie do researchu, na którym opiera się pismo procesowe.

Drugi element to aktualność. Zapytaj o datę stanu prawnego bazy, częstotliwość aktualizacji orzecznictwa i sposób oznaczania przepisów uchylonych lub zmienionych. Projektując Legal Booster, przyjęliśmy zasadę, że odpowiedź bez przypisów do źródeł nie ma wartości w pracy prawnika. Każda odpowiedź zawiera więc odesłania do przepisów i orzeczeń z sygnaturami, które radca może samodzielnie zweryfikować przed użyciem. Niezależnie od tego, jakie narzędzie testujesz, kryteria merytoryczne warto osadzić w uporządkowanym procesie zakupowym: przemyślany wybór narzędzia AI dla prawników obejmuje także pilotaż na sprawach, których wynik już znasz.

Nadzór człowieka, logi i AI Act: kryteria na przyszłość

Rekomendacje KIRP konsekwentnie wskazują kontrolę człowieka jako fundament bezpiecznego korzystania z AI: system może przygotować analizę, ale ocena i decyzja należą do radcy. Z perspektywy wyboru narzędzia oznacza to dwie funkcje do sprawdzenia. Pierwsza to przejrzystość działania, czyli możliwość zobaczenia, na jakich źródłach oparto odpowiedź, i zakwestionowania jej. Druga to logi: rejestr tego, kto, kiedy i o co pytał, pozwala kancelarii wykazać należytą staranność, rozliczyć pracę na sprawie i przeprowadzić audyt po ewentualnym incydencie.

Warto też patrzeć na kalendarz regulacyjny. Rozporządzenie (UE) 2024/1689, czyli AI Act, weszło w życie 1 sierpnia 2024 r. i jest stosowane etapami: od 2 lutego 2025 r. obowiązują zakazy niedopuszczalnych praktyk oraz wymóg zapewnienia kompetencji w zakresie AI, który dotyczy także podmiotów stosujących systemy, czyli również kancelarii; od 2 sierpnia 2025 r. obowiązki dla modeli ogólnego przeznaczenia, a od 2 sierpnia 2026 r. większość pozostałych przepisów, w tym obowiązki przejrzystości. Typowe narzędzie do researchu prawnego używane przez kancelarię nie powinno być systemem wysokiego ryzyka w rozumieniu załącznika III, ale o formalną kwalifikację i plan zgodności zapytaj dostawcę. Odpowiedź wiele powie o jego dojrzałości.

Procedura: weryfikacja narzędzia AI przed wdrożeniem w kancelarii

Krok pierwszy polega na ustaleniu przepływu danych, zanim ktokolwiek w kancelarii wpisze do systemu cokolwiek ze spraw. Zapytaj dostawcę na piśmie, w jakim regionie przetwarzane są zapytania, jak długo są przechowywane i czy służą do trenowania modeli. Krok drugi obejmuje weryfikację formalną: zażądaj umowy powierzenia z art. 28 RODO, listy subprocesorów i informacji o podstawie ewentualnych transferów poza EOG. Brak umowy powierzenia zamyka temat niezależnie od tego, jak dobrze narzędzie wypada w prezentacji.

Krok trzeci to ocena merytoryczna. Sprawdź, czy odpowiedzi zawierają przypisy do przepisów i orzeczeń z sygnaturami oraz jaką datę stanu prawnego i częstotliwość aktualizacji podaje dostawca. Krok czwarty polega na pilotażu: zadaj kilkanaście zapytań ze spraw, których wynik znasz, i zweryfikuj każdy przypis u źródła. Odsetek błędnych odesłań to najtwardsze kryterium porównawcze między narzędziami.

Krok piąty obejmuje sprawdzenie rozliczalności: logów zapytań, uprawnień użytkowników i możliwości audytu po incydencie. Krok szósty to decyzja i spisanie wewnętrznych zasad korzystania, w tym określenie, jakie dane wolno wprowadzać do systemu i kto odpowiada za weryfikację odpowiedzi przed użyciem w sprawie.

Typowe błędy przy wyborze narzędzia AI dla radcy prawnego

Najczęstszy błąd to odwrócona kolejność weryfikacji: kancelaria najpierw zachwyca się jakością odpowiedzi, a dopiero potem, nieraz po fakcie, sprawdza, dokąd trafiają dane z zapytań. Druga grupa błędów dotyczy formalności traktowanych jako dodatek, a nie warunek brzegowy.

• Praca na wersji konsumenckiej: wklejanie materiałów ze spraw do ogólnodostępnego chatbota, który domyślnie wykorzystuje dane wejściowe do ulepszania usług.
• Zaufanie do strony sprzedażowej: opieranie się na deklaracjach marketingowych zamiast na postanowieniach umowy powierzenia i warunkach usługi.
• Pominięcie pilotażu: zakup bez testu na sprawach o znanym wyniku, przez co odsetek błędnych przypisów wychodzi na jaw dopiero przy piśmie procesowym.
• Wiara w anonimizację: założenie, że usunięcie nazwisk wystarczy, choć kontekst sprawy może identyfikować klienta.
• Brak zasad wewnętrznych: wdrożenie narzędzia bez określenia, kto i jak weryfikuje odpowiedzi przed użyciem w sprawie.

Najczęstsze pytania (QA)

Czy mogę wkleić pismo z akt sprawy do ogólnodostępnego chatbota?

Nie, jeśli wersja konsumencka domyślnie wykorzystuje dane do trenowania modeli lub nie wiesz, dokąd dane trafiają. Nawet po anonimizacji kontekst sprawy może identyfikować klienta. Do pracy na materiałach ze spraw używaj wyłącznie wersji z umową powierzenia i wyłączonym trenowaniem na danych.

Czy muszę informować klienta, że korzystam z narzędzia AI?

Przepisy nie przewidują ogólnego obowiązku, ale rekomendacje KIRP wskazują transparentność wobec klienta jako dobrą praktykę. Sprawdź też umowę z klientem, bo część podmiotów, zwłaszcza korporacyjnych, umownie ogranicza korzystanie z AI przy ich sprawach.

Jak zweryfikować, że dostawca nie trenuje modeli na moich danych?

Poproś o potwierdzenie w umowie powierzenia lub warunkach usługi, sprawdź domyślne ustawienia kont użytkowników i listę subprocesorów. Deklaracja na stronie marketingowej nie wystarczy, wiążące są postanowienia umowne.

Czy AI Act nakłada obowiązki na kancelarię, która tylko korzysta z gotowego narzędzia?

Tak, w ograniczonym zakresie: od 2 lutego 2025 r. obowiązuje wymóg zapewnienia kompetencji personelu w zakresie AI (art. 4 AI Act), a od 2 sierpnia 2026 r. stosowana jest większość pozostałych przepisów, w tym obowiązki przejrzystości. Główny ciężar zgodności spoczywa jednak na dostawcy systemu.

Czy narzędzie do researchu prawnego jest systemem wysokiego ryzyka według AI Act?

Typowe narzędzie do researchu prawnego używane przez kancelarię nie powinno być systemem wysokiego ryzyka w rozumieniu załącznika III. O formalną kwalifikację i plan zgodności zapytaj jednak dostawcę, bo odpowiedź wiele powie o jego dojrzałości.

Jak przetestować narzędzie AI przed zakupem?

Przeprowadź pilotaż na kilkunastu zapytaniach ze spraw, których wynik znasz, i sprawdzaj każdy przypis: czy sygnatura istnieje, czy orzeczenie rzeczywiście mówi to, co twierdzi system, i czy przepis jest aktualny. Odsetek błędnych przypisów to najtwardsze kryterium porównawcze.